શું તમે જાણો છો વરસાદના વિવિધ ૧૨ પ્રકાર અને લોકજીભે રમાતા તેના નોખા નામ વિશે?
મેઘ મલ્હાર અને તેના મોહક મિજાજ: વરસાદના વિવિધ ૧૨ પ્રકાર અને લોકજીભે રમાતા તેના નોખા નામ
સૌરાષ્ટ્રની રસધારમાં ‘કાંગરવો’ ને ‘નેવાધાર’, ચરોતર પ્રદેશમાં ‘મેઘલાડુ’ કે ‘અમૃતવર્ષા’ તો ઉત્તર અને મધ્ય ગુજરાતમાં ‘ઝડી’ અને દક્ષિણમાં મુસળધાર વરસાદને ‘બારે મેઘ ખાંગા’ કહીને ઓળખાય છે
“ચળકતી ચમકે વીજળી, ગરજે ગગન ઘોર,
મોરલા ટહુકે રાનમાં, આવ્યો અષાઢી શોર…”
અષાઢ મહિનાના મુશળધાર આગમનને આવકારવા આ સુપ્રસિદ્ધ લોકપંક્તિઓ વાતાવરણ સાથે બરાબર સુમેળ સાધે છે. વીજળીથી ગરજતા અને ધરતીને ભીંજવતા વાદળા,ને આનંદમાં તરબતોળ મોરલો મીઠાં ટહુકે અષાઢનું સ્વાગત કરે છે. ચોમાસાની ઋતુ શરૂ થતાં જ અષાઢી વાદળો આકાશમાં ઘેરાવા લાગ્યા છે અને ધરતીપુત્રો સહિત સૌ કોઈ મેઘરાજાના આગમનને વધાવવા આતુર બન્યા છે.
ત્યારે ધરતીને ભીંજાવતી અને સૌને રિઝવતી કુદરતી સોગાત એટલે અષાઢનો ‘વરસાદ’. જોકે વરસાદ પણ એક સરખો નથી હોતો. તેના પણ વિવિધ રૂપો અને પ્રકારો છે. વિજ્ઞાન અને લોકસાહિત્યની દ્રષ્ટિએ નવલખા મેઘના વિવિધ ૧૨ રૂપ છે. જેને આપણા લોકસાહિત્ય અને તળપદી ભાષામાં ખૂબ જ સુંદર રીતે વણી લેવામાં આવ્યા છે.
• ફોરાં: આકાશમાંથી એકલ-દોકલ અને ખૂબ જ નાના પ્રમાણમાં પડતા વરસાદના ટીપાં, જેને આપણે વરસાદની શરૂઆત કહી શકીએ.
• કરા: આ વરસાદનો એવો પ્રકાર છે જેમાં પાણીના ટીપાં આકાશમાંથી જામી જઈને બરફના નાના-નાના ટુકડા(ગાંગડા) સ્વરૂપે જમીન પર પડે છે.
• ઝરમર: સાવ ઝીણા-ઝીણા ટીપાં જે સતત વરસતા રહે અને વાતાવરણને આહલાદક બનાવી દે, જેમાં ભીંજાવું સૌને ગમે છે.
• છાંટા: ફોરાં કરતાં થોડા મોટા કદના ટીપાં, જે ખૂબ જ સીમિત સંખ્યામાં અને છૂટાછવાયા પડે તેને છાંટા કહેવાય.
• વાછંટ: જ્યારે પવનના જોરદાર સુસવાટા સાથે વરસાદ આવે અને ઘરની ખુલ્લી બારી કે ગેલેરીમાંથી પાણી અંદર સુધી ફેલાય, તેને વાછંટ કહે છે.
• ઝડી: જ્યારે મધ્યમ ગતિનો વરસાદ અટક્યા વગર સતત ત્રણ-ચાર દિવસ કે તેથી વધુ સમય સુધી વરસતો જ રહે, ત્યારે ‘ઝડી લાગી’ તેમ કહેવાય છે.
• હેલી: ઝડીનું જ મોટું સ્વરૂપ. એકધારો, ધીમો પણ અવિરત વરસાદ અઠવાડિયા કે પખવાડિયા સુધી ચાલુ રહે અને સૂર્યના દર્શન પણ ન થાય તેને હેલી કહે છે.
• મુશળધાર: સાંબેલા જેવી જાડી ધારે ખૂબ જ વેગથી તૂટી પડતો વરસાદ, જે ટૂંકા સમયમાં ચારેય તરફ પાણી-પાણી કરી દે છે.
• સાંબેલાધાર: આ મુશળધારથી પણ તીવ્ર હોય છે. ખાંડણિયામાં ખાંડવાના સાંબેલા જેટલી જાડી ધારે આકાશમાંથી પાણી પડતું હોય તેવો ભાસ થાય તેને સાંબેલાધાર કહેવાય.
• ગાજવીજ સાથેનો વરસાદ: વાદળોના ગડગડાટ અને વીજળીના ચમકારા સાથે ધાક જમાવીને આવતો તોફાની વરસાદ.
• અનરાધાર: જેની કોઈ રાધ(સીમા કે કિનારો) ન હોય તેવો અતિશય વેગવંતો વરસાદ, જેમાં પાણી કઈ દિશામાંથી વરસી રહ્યું છે તે ઓળખવું પણ મુશ્કેલ બને છે.
• મેઘરાજાની સવારી(બારે મેઘ ખાંગા): જ્યારે પૃથ્વી પર જળબંબોળની સ્થિતિ સર્જી દે તેવો અત્યંત ભારે અને પ્રલયકારી વરસાદ તૂટી પડે, ત્યારે લોકબોલીમાં તેને બારેય મેઘ ખાંગા થયા એમ કહેવાય છે.
ગુજરાતની ભૌગોલિક વિવિધતાના કારણે અલગ-અલગ પ્રદેશોમાં વરસાદને ખૂબ જ રસપ્રદ અને સુંદર નામોથી નવાજવામાં આવ્યો છે. સૌરાષ્ટ્રની રસધારમાં વરસાદના કદ અને વેગ પ્રમાણે તેને ‘કાંગરવો’ (મોટા ટીપાંનો વરસાદ), ‘નેવાધાર’ (છાપરાના નેવામાંથી ધાર થાય તેવો) કે ‘મોલમેહ’ (પાકને જીવનદાન આપનારો વરસાદ) કહેવામાં આવે છે. ઉત્તર ગુજરાત અને મધ્ય ગુજરાતના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં અવિરત વરસતી હેલીને ‘ઝડી લાગી’ તેમ કહેવાય છે, જ્યાં દિવસો સુધી સૂર્યનારાયણના દર્શન નથી થતા. દક્ષિણ ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારોમાં પહાડો અને જંગલો વચ્ચે વરસતા મુસળધાર વરસાદને ‘બારે મેઘ ખાંગા’ થવા તરીકે વર્ણવાય છે. ચરોતર પ્રદેશમાં ખેતી માટે અમૃત સમાન ગણાતા વરસાદને લોકો આદરપૂર્વક ‘મેઘલાડુ’ કે ‘અમૃતવર્ષા’ પણ કહે છે. આમ, પ્રદેશ બદલાય તેમ વરસાદના નામ અને તેની અનુભૂતિ બદલાય છે, પરંતુ દરેક સ્થાને તેનો મૂળ આનંદ તો ધરતીને લીલીછમ કરવાનો અને માનવમનને તૃપ્ત કરવાનો જ રહે છે.
